Mystiek leren verstaan
In zijn Gesprekken met de woestijnvaders vergelijkt Johannes Cassianus (c. 365–435) de mystieke weg met de bouw van een koepelgewelf: bij iedere steen die de bouwer legt laat hij zich leiden door een uiterst precies middelpunt van het onzichtbare midden van de koepel. Hij vergelijkt dat met de liefde als middelpunt in het creëren van de spirituele structuur in ons leven. In onze innerlijke omvorming kan het lijken alsof er geen vooruitgang is en we steeds op hetzelfde punt terugkeren. Toch verdiept en intensiveert het proces zich juist, waardoor de ‘koepel’ steeds hechter vanuit het lege midden van de liefde vorm krijgt. Deze voortdurende afstemming op het ongrijpbare lege midden is in alle spirituele tradities herkenbaar. Dr. Kees Waaijman geeft ons, in zijn handboek Spiritualiteit: vormen, grondslagen en methoden, middels dit voorbeeld een verstaan van de relatie tussen eigen inspanning en mystieke overgave.

Taoïsme [en parallellen in zen en Europese mystiek]
Zhuang Zi (‘Meester Zhuang’) is een historisch gezien tamelijk schimmige figuur uit de Chinese filosofiegeschiedenis. Hij zou in de vierde eeuw v.Chr. geleefd hebben, maar er is weinig tot niets over hem met zekerheid bekend. Toch verwierf zijn naam onsterfelijkheid, namelijk als de titel van de wereldberoemde taoïstische basistekst de Zhuangzi. In deze verhalenbundel treedt een Zhuang Zi-figuur op die een filosofie van grenzeloze vrijheid belichaamt. Zo stuurt hij hoge ambtenaren die hem een ministerspost willen aanbieden naar huis met de opmerking dat hij ‘als een schildpad in de modder wil spelen’. In plaats van anderen zijn wil op te leggen, zwerft hij liever op grenzeloze wijze met alles en iedereen die hij ontmoet.
Zenmeester Dōgen (1200-1253) bracht volgens de overlevering het zenboeddhisme vanuit China naar Japan. Hiervoor ondernam hij tot twee maal toe de levensgevaarlijke zeereis tussen beide rijken. Opvallend aan Dōgens zenleer is de overeenkomst met het taoïsme. Terwijl Lao Zi (‘Oude meester’) in het ‘Boek van de Weg en de Deugd’ (Daodejing) oproept tot het ‘doen van het niet-doen’, definieert de zenmeester meditatie als ‘het denken van het niet-denken’. Deze mysterieuze woorden impliceren niet dat de mens niets meer mag denken, maar wel dat hij zich niet aan de inhoud van zijn gedachten moet hechten. Alleen zo worden we vrij.
Meister Eckhart (1260-1328), onbetwiste kroonprins van de Duitse mystici, kwam in zijn leven vanzelfsprekend nooit in aanraking met zen en taoïsme. Toch bevat zijn levensleer een belangrijke parallel met oosters denken, namelijk ‘het leven zonder waarom’. De mens die vanuit de goddelijke bron leeft, heeft zich losgemaakt van alle vormen van doel-middel denken. Op die manier staat hij net als een zenmeester of taoïstische wijze volkomen open in de werkelijkheid. Om het met de Meister zelf te zeggen: ‘Wie duizend jaar lang aan het leven zou vragen “Waarom leef je?”, die kreeg geen ander antwoord dan: “Ik leef omdat ik leef!”’

Ubuntu
Ubuntu is een diepgeworteld Afrikaans mens en wereldbeeld en eeuwenoude spiritualiteit uit Zuidelijk Afrika. Ubuntu werd wereldberoemd door verzoeners als Nelson Mandela en Desmond Tutu, die het gedachtengoed op indrukwekkende wijze in de praktijk brachten na het afschaffen van de Apartheid in Zuid-Afrika. Mpho Andrea Tutu, de dochter van Tutu, Pius Mosima en Mogobe Ramose zetten zich nu in voor een duurzame en inclusieve wereld, gedreven door de spirit van Ubuntu. Ubuntu zegt: “Ik ben omdat wij zijn, en wij zijn omdat de aarde is.” Wanneer we Ubuntu en mystieke leegte samenbrengen, ontstaat er een verrassend helder inzicht: leegte is voorwaarde voor een non-duale werkelijkheid waarin alles met al het andere verweven is. Wanneer we op diep niveau gaan beseffen dat we allen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, dan omarmen we de kracht van diversiteit, dragen met liefde zorg voor onze Moeder Aarde, erkennen we ons aller verleden en helen daarmee onszelf en de toekomst voor onze kinderen.

Visioen
In Een visioen van liefde van Julianne van Norwich (1343-na 1413) ontvangen we een prachtig geschenk dat geschreven is vanuit de intentie mensen te begeleiden op hun mystieke weg. In haar visionaire schouwen ervaart Julianne diepe verwondering wanneer zij ziet hoe liefde en wijsheid als schering en inslag verweven zijn met het weefsel van het leven zelf. Zij schouwt in ieder mens een diep verlangen om bemind te zijn en om wijs te worden. Tegelijkertijd voelt zij een zachte vrees om wat zij in haar visioen juist níét ziet: geen zonde en geen oordeel. Deze leegte brengt haar in een innerlijke spanning, omdat zij niet overeenkomt met het geloofsverstaan waarin zij is gevormd. Juist daarin ontvouwt zich haar mystagogische weg: in het leren vertrouwen op wat zich in het visioen openbaart, ook wanneer zij het nog niet volledig kan begrijpen. Deze grondhouding van niet-weten is wezenlijk binnen mystagogie. Zij begeleidt ons in een levenshouding waarin wij leren verblijven in de leegte tussen mens en mysterie — een ruimte van verlangen, ontvankelijkheid en vertrouwen, waarin liefde en wijsheid zich gaandeweg in ons leven willen ontvouwen.

Sikhisme en de Japji Sahib
De Japji Sahib (Meditatie voor de ziel), toegeschreven aan Guru Nanak, is een mystieke tekst, die ook het begin vormt van het heilige boek van het Sikhisme, de Siri Guru Granth Sahib. De Japji Sahib neemt je aan de hand van veertig tredes (coupletten) mee op een spirituele reis. ‘Sikh’ betekent diegene die zoekt. Deze reis leidt je langs verschillende stadia van spirituele ontwikkeling, met als laatste stadium het loslaten van het zelf, omschreven als het terugvloeien van water naar de oceaan. Voorbij het loslaten van het zelf is leegte, maar die leegte is niet de afwezigheid van leven. Leegte is in het Sikhisme juist de poort naar aanwezigheid. Een prachtig concept daarbij is de Anhad Naad – de ruimte van de ongespeelde melodie, de onaangeraakte snaar van het universele en eeuwige geluid. In de bijeenkomst over het sikhisme verkennen we de mystieke boodschap en de teksten van het sikhisme en leegte als toegang tot eenheidservaring.
Het Sikhisme is ontstaan in de Punjab regio in het huidige Pakistan en Noord-India en kent wereldwijd 25-35 miljoen volgelingen. Na een mystieke ervaring rond zijn 30e is Guru Nanak (1469 – 1539) op pad gegaan om te delen wat hij in deze ervaring had begrepen: Ek ong kar – de eenheid van alles, die altijd aanwezig is, voorbij religieuze verschillen. Deze aanwezigheid heeft geen gender of sekse en de guru’s predikten een boodschap van gelijkwaardigheid van mannen en vrouwen. Bebe Nanaki (1464 – 1518) was de oudere zus van Guru Nanak en zijn eerste volgeling. Zij was de eerste om de waarheid die hij deelde te erkennen en hem te steunen in het verspreiden van zijn boodschap via zang en muziek. Haar nalatenschap gaat over naar Mata Khivi (1506- 1582), de tweede vrouw van Guru Angad, de opvolger van Guru Nanak. Mata Khivi verspreidde het sikhisme onder vrouwen en heeft de Langar traditie groot gemaakt – het gebruik om een gratis maaltijd beschikbaar te stellen voor allen die daaraan deel willen nemen, los van geslacht, kaste of geloof. Zij is een voorbeeld van de sociale en maatschappelijke opdracht van het sikhisme om gelijktijdig een spiritueel en maatschappelijk leven te leiden. Onder druk van de politieke en militaire ontwikkelingen in de 17e en 18e eeuw ontwikkelde binnen het sikhisme ook een strijdbare levenshouding, waarin zelfverdediging voor het behoud van de vrijheid om te belijden waar je in gelooft, geoorloofd is. Mhai Bhago (eind 17e eeuw – midden 18e eeuw) heeft in die strijd een belangrijke rol gespeeld en wordt geëerd als ‘saint-soldier’.

Hindoeïsme en Boeddhisme
Harivamshray Baccan is een dichter die leefde van 1907–2003. Zijn beroemdste werk is Madhushala, het ‘Wijnhuis’ uit 1934. Dit dichtwerk was direct na de presentatie een enorm succes. Tot op de dag van vandaag zingen Indiërs de liederen van Baccan. Hij sluit aan bij de mystieke poëzie van dichters als Omar Khayyam in het Perzisch. Enerzijds geeft de wijn roes, maar anderzijds overstijgt de wijn verschillen tussen mensen. Buiten het wijnhuis maken moslims en hindoes ruzie, maar zijn ze binnen en genieten ze samen van de wijn (en lees voor de wijn met name de goddelijke roes), dan vallen alle verschillen weg. En de wijnschenker zelf, is die niet vergelijkbaar met de persoon van de guru die jou inwijdt in mystieke geheimen?
Ashoka (3e eeuw v. Chr.) is de grootste keizer van de Maurya dynastie. De traditie zegt dat hij in zijn jeugd bijzonder wreed was. Als hij eenmaal op de troon van het grote rijk zit komt hij tot inkeer na een grote veldslag. Dit mag nooit meer gebeuren. Hij ontwikkelt een politiek gebaseerd op een nieuw soort orde, of vrede, op een respectvolle menswaardigheid die hij dharma of dhamma noemt. Deze politiek is enerzijds verwant aan het boeddhisme, maar anderzijds aan allerlei andere religieuze stromingen van zijn tijd. Welzijn voor alle wezens wordt zijn grote ideaal en hij laat zijn gedachten hierover in allerlei edicten en inscripties achter. In zijn woorden komen politiek en een ideale ethiek samen. Zo ontstaan er menselijkheid, redelijkheid en fatsoen, belangrijke menselijke waarden.